«ەمبىمۇنايگاز» مۇنايشىلارى ۇلى وتان سوعىسى مەن تىل ارداگەرلەرىن ۇدايى قۇرمەت تۇتادى
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا دا اتىراۋ مۇنايشىلارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلدى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سول كەزەڭدە اتىراۋدا وندىرىلگەن «قارا التىن» تىكەلەي مايدانعا جونەلتىلىپ وتىرعان. كەي دەرەكتەردە سول جىلدارى بۇل وڭىردە 43 مىڭ توننا مۇناي وندىرىلگەن. سوعىس باستالىسىمەن بۇل وڭىردەگى مۇناي كاسىپشىلىكتەرى ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن ۇلعايتتى. ءتىپتى, جاڭا كەن ورىندارى دا ىسكە قوسىلدى. وسىلايشا, ەمبىلىك مۇنايشىلار 1941 جىلى «قارا التىندى» 24,4 پايىزعا ارتىق وندىرۋگە قول جەتكىزەدى. ال ەسكەنە مۇناي كاسىپشىلىگى 1941-1942 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىك قورعانىس كەڭەسىنىڭ قىزىل تۋىن سەگىز مارتە جەڭىپ الىپتى.
ارينە, سوعىس جىلدارىندا ەرلەردىڭ ورنىنا وپەراتور, ماشينا, تراكتور جۇرگىزۋشى, ۇڭعىمالاردى جەراستى جوندەۋشى بولىپ ەڭبەك ەتكەن انالار دا بار. ولار 12-14 ساعاتتان اۋىر جۇمىسقا جەگىلىپ, مۇناي ءوندىرۋدى توقتاتقان جوق. ماسەلەن, 1941 جىلى قوسشاعىلدىق مۇنايشىلار جەكسەنبىلىككە قاتىسۋدان 4000 سومنان اسا قارجى جيناپ, وتان قورعاۋ قورىنا تاپسىردى. ال 1943 جىلى قوڭىرشا سۇلەيمەنوۆا, ايتجان قاۋقاەۆ پەن ۆاسيلي دانچەنكولار قوسشاعىل جانە ەسكەنە كەنىشتەرىنىڭ مۇنايى تيەلگەن ءبىر ەشەلوندى نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ قورشاۋىندا قالعان لەنينگرادتىقتارعا جەتكىزىپ بەرىپتى. وق پەن وتتىڭ ورتاسىنداعى ارپالىس ءساتتى باستان كەشكەن كەڭەس اسكەرلەرىنە ءبىر ەشەلون مۇناي جەتكىزۋدىڭ قيىندىعى ايتۋعا جەڭىل كورىنگەنىمەن, ءۇش مۇنايشىنىڭ ءومىرى قىل ۇستىندە بولعانى انىق ەدى. جەڭىس ساعاتىن جاقىنداتقان جانقيارلىقتىڭ ۇلگىسىن ەمبىلىك مۇنايشىلار وسىلاي دا كورسەتكەن.
سول كەزەڭدە ەمبىلىك مۇنايشىلاردى ەسەلى ەڭبەك ەتۋگە جىگەرلەندىرۋ ءۇشىن اقىن اسقار توقماعامبەتوۆ «مۇنايشىلار, مۇناي بەر» دەپ جىر ارنادى. ال باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى 1942 جىلى مايداننان «قىمباتتى دوستار, ءبىر قانداس اعا-ىنىلەر جانە قارىنداستار, اكەلەر مەن انالار, بالالار, قازاقتار, مۇنايلى ەمبىنىڭ جۇمىسشىلارى مەن جۇمىسشى ايەلدەر! قىزىل ارميا جالعىز ەمەس, ونىڭ بۇكىل جولىندا قىزىل ارميا نەمىس جاۋىزداردى ءوزىنىڭ قارۋىمەن تالقانداۋدا, ال سىزدەر, تىل قايراتكەرلەرى, تاباندى ەڭبەگىڭىزبەن تالقاندايسىز. ءسىزدىڭ مۇنايدىڭ ءاربىر ءليترى, پرودۋكتىلارىڭىزدىڭ ءاربىر كيلوگرامى جاۋ تاماعىنا تاس بولىپ تۇرادى, ول وعان كەزدەسسە قيقىلداپ ءولىپ قالادى. ولاردى كۇن سايىن, ساعات سايىن كوبەيتە بەرىڭدەر, ول ءبىزدىڭ جەڭىس ساعاتىمىزدى جاقىنداتا تۇسەدى. بۇل مىندەتتى سىزدەردىڭ ابىرويمەن ورىندايتىندارىڭىزعا ءبىز كۇماندانبايمىز», دەپ جالىندى حات جولداپتى. وتان ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن اعا بۋىننىڭ اۋىر دا ازاپتى شەجىرەلى جولى ءالى دە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. بۇل كۇندەرى «ەمبىمۇنايگاز» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ءار مۇنايشىسى سوعىس جىلدارىندا, ودان كەيىنگى كەزەڭدە دە ايانباي ەڭبەك ەتكەن ارداقتى اعا بۋىندى ۇدايى قۇرمەتتەيدى. ويتكەنى, ولار قيىندىققا قارسى تۇرا ءبىلدى, قاجىرلىلىقپەن ەڭبەك ەتتى. تاجىريبەلەرىن كەيىنگى شاكىرتتەرىنە ۇيرەتتى. ەندى ولار ازايىپ بارا جاتىر. قازىر اتالعان وتاندىق كاسىپورىننىڭ قۇرىلىمدارىندا جۇمىس جاساعان 15 سوعىس جانە 152 تىل ارداگەرى بار. ولاردىڭ ەڭبەك جولىن بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلدىڭ ەكونوميكاسىن وركەندەتۋگە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن مۇنايشىلار ونەگە تۇتادى. ونى ارينە, سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا ەمبىلىك مۇنايشىلار ءار سوعىس ارداگەرىنە, ءار تىل ارداگەرىنە قۇرمەت كورسەتۋ ماقساتىمەن بىرنەشە شارا ۇيىمداستىردى. «ءبىزدىڭ ۇجىمنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنە اعا ۇرپاقتىڭ قوسقان ۇلەسى ايرىقشا, ەڭبەگى ەرەن دەپ ەسەپتەيمىز. ءبىز ارداگەر مۇنايشىلاردى, سونىڭ سوعىس جانە تىل ارداگەرلەرىن قۇرمەتتەۋدەن جالىقپايمىز. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ تابيعي بايلىعى – مۇناي مەن گازدى يگەرۋدىڭ باستاۋىندا تۇرادى. اسىرەسە, سوعىس جىلدارىنداعى مۇنايشىلاردىڭ قاجىرلى ەڭبەگى ۇلى جەڭىستى جاقىنداتا ءتۇستى. ءبىز «ەمبىمۇنايگاز» قۇرىلىمدارىندا ەڭبەك ەتكەن 15 سوعىس ارداگەرىنىڭ ارقايسىسىنا 500 مىڭ تەڭگەدەن, ال تىل ارداگەرلەرىنە 20 مىڭ تەڭگەدەن قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋدى ۇيعاردىق», دەيدى «ەمبىمۇنايگاز» اكتسيونەرلىك قوعامى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قۋاندىق كاليدۋللين. كاسىپورىن باسشىلارى ءار سوعىس ارداگەرىنىڭ ۇيىنە بارىپ جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىمەن قۇتتىقتادى. ال كاسىپورىن جانىنداعى جاس ماماندار كەڭەسى ارنايى قارجى جيناپ, تىل ارداگەرلەرىنە قۇرمەت كورسەتتى. سونىمەن بىرگە, اتىراۋداعى جەڭىس ساياباعىنا 70 ءتۇپ جاس كوشەت وتىرعىزدى. «بۇل – ءبىزدىڭ بۇگىنگى بەيبىت ءومىرىمىز ءۇشىن جان اياماي كۇرەسكەن باتىر مايدانگەرلەرىمىزگە قۇرمەتىمىز. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدەگى كوگالداندىرۋ باعدارلاماسىنا قوسقان ۇلەسىمىز بولماق. ءبىز جەڭىستى جاقىنداتقان مايدانگەرلەرىمىزدىڭ الدىندا قارىزدارمىز», دەيدى «ەمبىمۇنايگاز» اكتسيونەرلىك قوعامى جانىنداعى جاس ماماندار كەڭەسىنىڭ جەتەكشىسى سەرىك شىعانوۆ. ادەتتە مۇنايشىلاردى تەك ءوندىرىستىڭ ادامى دەپ تانيتىن كوزقاراس بار. بىراق ولاردىڭ اراسىندا ونەردى سۇيەتىن, ونەردى قۇرمەت تۇتاتىندار از ەمەس. بۇعان «ەمبىمۇنايگاز» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ جۇمىسشىلارى اراسىندا وتكىزىلگەن ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان انشىلەر مەن كوركەمسوز وقۋشىلاردىڭ ارنايى بايقاۋى بارىسىندا كوز جەتە ءتۇستى. بايقاۋعا قۇرىلىمدىق فيليالداردان 14 ۇمىتكەر قاتىسىپ, ءوزارا باق سىنادى. ولاردىڭ جەتەۋى سوعىس تاقىرىبىنا شىعارمالاردان كوركەم ءسوز وقىدى. ارقايسىسىنىڭ دايىندىعى, كوركەم ءسوز وقۋ مانەرى ارقالاي بولعانمەن, ءبارىنىڭ دە ادەبيەتتى تەرەڭىرەك تانۋعا تالپىنىسى بايقالىپ تۇردى. مۇنى قازىلار القاسى ءادىل باعالادى, ال قولداۋشىسى بولعان كورەرمەن ىستىق ىقىلاسىمەن قوشتاپ وتىردى. بۇلاردىڭ اراسىندا سوناۋ بالا كەزىنەن كوركەم ءسوز وقۋدى سەرىك ەتكەنى دە بار ەكەن. سولاردىڭ ءبىرى «قاينارمۇنايگاز» باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى مارعات ءماجەنوۆ بەرقايىر ءامانشيننىڭ «ساق بولىڭدار, تىرىلەر!» ولەڭىن ەلۋ جىلدان بەرى جادىدان شىعارماي كەلەدى. سول كەزدە ول ون جاستاعى مەكتەپ وقۋشىسى ەكەن. قىزىلقوعا اۋدانىندا ۇلى جەڭىستىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالىپ وتكىزىلگەن شارادا ءدال وسى ولەڭدى وقىپتى. – سودان بەرى 50 جىل ءوتتى عوي. بىراق قالامگەردىڭ تۋىندىسى جۇرەككە جاتتالىپ قالدى. ۇدايى ەسىمدە جۇرەدى. بالالارىما جەڭىستىڭ, بۇگىنگى بەيبىت كۇننىڭ وڭايلىقپەن كەلمەگەنىن ايتىپ وتىرامىن, – دەيدى كوركەم ءسوز وقۋ بايقاۋىنىڭ قاتىسۋشىسى مارعات ماجەنوۆ. كوركەم ءسوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ اراسىنان ءتورت ۇمىتكەرگە ىنتالاندىرۋ ءجۇلدەسى بەرىلسە, «مانشۇكتىڭ مۇڭلى مونولوگى» شىعارماسىن ورىنداعان «ەمبىمۇنايەنەرگو» باسقارماسىنىڭ ينسپەكتورى رايحان بالعىمباەۆانىڭ ونەرى ءۇشىنشى جۇلدەمەن, وتاندى ءسۇيۋ, سوعىستىڭ قاسىرەتى تۋرالى تولعانعان «جىلىويمۇنايگاز» باسقارماسىنىڭ وپەراتورى تالعات قابدولوۆتىڭ شەبەرلىگى ەكىنشى جۇلدەمەن اتالىپ ءوتتى. ورىس قالامگەرى كونستانتين سەمەنوۆتىڭ «جدي مەنيا» شىعارماسىن ناشىنە كەلتىرە وقىعان «جايىقمۇنايگاز» باسقارماسىنىڭ وپەراتورى سۆەتلانا جىلقىشيەۆاعا ءبىرىنشى جۇلدە بەرىلدى. بىرىنەن كەيىن ءبىرى ساحناعا شىعىپ, انشىلەر ءان ورىنداعاندا زال ءىشىن شاپالاقتىڭ دۋىلى كەرنەدى. ويتكەنى, قىستىڭ قاقاعان ايازى مەن جازدىڭ اپتاپ ىستىعىن ەلەڭ قىلماي, تابيعي بايلىقتى ەل يگىلىگىنە جاراتۋعا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن مۇنايشىلار ورىنداعان اندەر ءار جۇرەكتىڭ تورىنەن ورىن الدى. جەتى ۇمىتكەردىڭ تاڭداعان ءانى دە بولەك, ساحنادا ءوزىن ۇستاۋ مادەنيەتى دە, ءان ورىنداۋ ماشىعى دا ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. دەگەنمەن, بىلايعى ۋاقىتتا كوپ ورىندالا بەرمەيتىن اندەردى تاڭداعاندار دا بار ەكەن. ءتىپتى, مۇنايشىلىقپەن بىرگە ونەردى ۇدايى جانىنا سەرىك ەتكەن نۇرلان ءدۇيىسوۆتىڭ ساز جازۋ ستۋدياسى بارىن كوپ ەشكىم بىلە بەرمەيدى. – نەگىزگى ماقساتىم – جۇمىسىمدى جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارۋ. ءوزىم بالا كەزىمدە ساز مەكتەبىنەن دومبىرا كلاسىن ءبىتىردىم. كەيىن گيتارادا ويناۋعا اۋەستەندىم. ارينە, اۋىسىمدىق ادىسپەن جۇمىس ىستەگەندىكتەن دەمالىسىمدى ءان جازۋ ستۋدياسىندا وتكىزەمىن. ءان ارلەيمىن. دوستارىممەن بىرىگىپ ۆوكالدى اسپاپتار ءانسامبلىن قۇرعانبىز, – دەيدى گيتارامەن «جۋراۆلي» ءانىن شىرقاعان «جىلىويمۇنايگاز» باسقارماسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى نۇرلان ءدۇيىسوۆ. بايقاۋدىڭ بۇل بولىگىندە ۇمىتكەرلەر «سمۋگليانكا», «پوبەدا», «دەن پوبەدى», «انا تۋرالى باللادا», «جويىلسىن ماڭگىلىك سوعىس دەگەن» اندەرى ورىندالدى. قازىلار القاسى ءان ورىنداعان مۇنايشىلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ونەرىن تالقىلاۋدان وتكىزىپ, ءتورت ۇمىتكەردى ىنتالاندىرۋ جۇلدەسىمەن ماراپاتتادى. كاسىپورىن اپپاراتىندا ەسەپشىلىك كاسىپتى مەڭگەرگەن جاس ءمادي بەكسەيىتتىڭ ءان ورىنداۋ مانەرى ءۇشىنشى جۇلدەگە لايىق دەپ تابىلدى. «جىلىويمۇنايگاز» باسقارماسىندا ارناۋلى تەحنيكالىق كراننىڭ ءرولىن شىرق ءۇيىرىپ جۇرگەن جۇرگىزۋشى نۇرلان ءدۇيىسوۆ گيتارامەن شىرقاعان «جۋراۆلي» ءانى ءۇشىن ەكىنشى جۇلدەنى يەلەندى. ال «دوسسورمۇنايگاز» باسقارماسىنىڭ وكىلى جانات وتەپوۆانىڭ نازىك تە بولسا, وزىندىك ءيىرىمى بار داۋسىمەن تامىلجىتا شىرقالعان ءانى وعان ءبىرىنشى جۇلدەنى الىپ بەردى. – مۇنايشىلار تەك وندىرىستىك جۇمىستاردى اتقارۋمەن شەكتەلمەي, ونەرپازدىق قابىلەتتەرىن ۇشتاپ كەلەدى. ارامىزدا كەز كەلگەن ءاندى شىرقايتىن انشىلەرىمىز بار. كوركەم ءسوز وقۋ ماشىعىن مەڭگەرگەن دە بار. بۇعان ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان بايقاۋ بارىسىندا كۋا بولىپ وتىرمىز. جەڭىس بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. اتالارىمىز بەن اكەلەرىمىز مۇز جاستانىپ, قار جامىلىپ, جاۋعا قارسى قاسىق قانى قالعانشا ارپالىستى. ميلليونداردىڭ سۇيەگى مايدان دالاسىندا قالدى. ميلليوندار اكەسىز, ميلليوندار بالاسىز, ميلليوندار جەسىر قالدى. ميلليونداردى جىلاتقان سوعىستىڭ جاراسى ءالى دە جازىلا قويعان جوق. سوعىستان ورالعان مايدانگەرلەر بەيبىت كۇندە دە ەرىنبەي ەڭبەك ەتتى. ءبىزدى بۇگىنگى بەيبىت كۇنگە جەتكىزدى, – دەدى بايقاۋ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتاۋ سالتاناتىندا «ەمبىمۇنايگاز» اكتسيونەرلىك قوعامى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى رىستى تاسماعامبەتوۆا. – سوعىستا قانىن توككەن, تىلدا ماڭداي تەرىن توگە ەڭبەك ەتكەن ارداگەرلەرىمىز قانداي قۇرمەتكە دە لايىق. سول قارتتارىمىز امان-ساۋ جۇرسە ەكەن. ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەكەسىندە «ەمبىمۇنايگاز» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ شاقىرۋىمەن ايگىلى «دوس-مۇقاسان» انسامبلى مەن تانىمال ءانشى التىناي جوراباەۆا مۇنايشىلار اراسىندا كونتسەرت بەردى.
جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى.